Studio Staring
redactie | correctie
Voor een boek dat je pakt!
Supertrots ben je op je zorgvuldig getekende wereldkaart. En al helemaal op het magiesysteem waar je tot drie uur ’s nachts aan hebt gewerkt. En terecht. Maar een stel draken en een mooie kaart maken nog geen overtuigende fantasywereld. Wat telt is het antwoord op één vraag: gelooft de lezer dat deze wereld kan bestaan?
In het kort
Worldbuilding is het ontwikkelen van een fictieve wereld met eigen regels, structuren en geschiedenis. In fantasy gaat het vaak om magiesystemen, andere wezens, afwijkende politieke systemen en verzonnen culturen. Je wereld bepaalt ook waar het conflict en de spanning in je verhaal vandaan komen.
Je worldbuilding is geslaagd als de lezer accepteert hoe alles werkt, zonder er steeds vraagtekens bij te zetten. Want zodra de lezer denkt ‘Maar wacht even… hoe kan dat?’ is de betovering weg.
Veel schrijvers putten uit de echte wereld, en dat is een prima vertrekpunt. Geschiedenis, mythologie en geografie bieden structuren die lezers herkennen. Door elementen te combineren, te vervormen of in een ander licht te zetten, maak je er iets eigens van. Wat als deze samenleving andere waarden had? Wat als die historische ontwikkeling anders was gelopen?
De boeken van YA-fantasyschrijfster Rima Orie spelen zich bijvoorbeeld af in Awaran, een land gebaseerd op Suriname, met elementen uit de natuur daar en thema’s als onderdrukking en kolonialisme. Het landschap is Suriname, de volken komen je verdacht bekend voor, maar de magie en de wezens zijn verzonnen. Zo wordt de wereld herkenbaar en tegelijkertijd fantasy.
Losse ideeën zijn een begin: een magisch volk, een apart koninkrijk, een bijzonder ecosysteem. Een wereld gaat pas leven als die ideeën op elkaar inwerken. Geografie bepaalt hoe mensen leven, het klimaat beïnvloedt voedsel en handel, en wie de handel beheerst, heeft macht.
Stel dat een droogte de graanvelden van je landbouwrijk treft. Het brood wordt duurder, de handelaren die graan uit het buitenland halen profiteren, en aan het hof krijgen zij een stem die ze eerst niet hadden. Zo leidt een verandering in het klimaat tot een politiek conflict.
Robin Hobb, mijn favoriete fantasyauteur, laat dat zien in De boeken van de levende schepen (Liveship Traders). De zeevarende handelaren van Beijerstadt eten, spreken en kleden zich anders dan de bewoners van de Wilde Regenlanden, omdat ze in een andere omgeving leven. De schrijfster legt dat nergens uit. Je merkt aan wat personages doen en zeggen dat zij anders leven omdat ze in een andere omgeving wonen.
Ook geschiedenis hoort bij dat systeem. Oude oorlogen, verdragen en rampen laten sporen na in politieke spanningen, religie en onderlinge verhoudingen. Staan er standbeelden van helden? Worden er volksverhalen doorverteld? Zijn er feestdagen die een historisch moment herdenken? Bestaan er vooroordelen tussen volken? Zonder voelbaar verleden blijft een wereld plat.
Heel kleine dingen kunnen veel vertellen. Buigt een dienaar dieper voor de ene edelman dan voor de andere, dan weet je lezer meteen iets over de status van zo’n persoon. Zulke details, maar ook zaken als taboes, aanspreekvormen en hoe men omgaat met verlies, laten zien hoe mensen denken en welke keuzes ze maken. Achter kleding en rituelen gaan overtuigingen, sociale regels en onuitgesproken verwachtingen schuil.al die dingen samen vormen een cultuur.
Culturen zijn bovendien pas interessant als ze meer zijn dan ‘goed’ of ‘slecht’. Binnen elk volk verschillen mensen van mening, per generatie, per regio en per klasse. Die interne spanningen maken je wereld geloofwaardig en leveren conflict op zonder dat er magie of geweld aan te pas komt.
Leven er in jouw wereld bijzondere wezens, zoals draken of elfen? Vraag je dan af hoe ze het verhaal beïnvloeden en waar je hun aanwezigheid terugziet in het dagelijks leven.
Ook hierin is Ronin Hobb een meester(es). In De boeken van de zieners (The Farseer Trilogy) volg je Fitz, de bastaardzoon van een prins, die aan het hof van de Zes Hertogdommen wordt opgeleid tot sluipmoordenaar. Aan dat hof lopen de opvattingen over eer en loyaliteit uiteen. De hofcultuur botst met het leven van gewone mensen, en oude gebruiken staan onder politieke druk. Eetgewoonten, aanspreekvormen en rituelen maken de wereld op een eigen manier herkenbaar.
Waarom zou je lezer bang zijn voor gevaar als er altijd een magische nooduitgang is? Magie zonder beperkingen maakt problemen te makkelijk oplosbaar. Magie moet dus pijn doen (sorry), en die prijs moet voor de lezer duidelijk zijn.
Je hoeft je regels niet uit te leggen, maar de lezer moet ze wel herkennen in de keuzes en beperkingen van je personages. Wat in hoofdstuk drie onmogelijk is, kan in hoofdstuk twintig niet ineens wél, tenzij daar een overtuigende reden voor is. Zodra je personages de regels zonder gevolgen kunnen overtreden, verliest je wereld haar geloofwaardigheid.
In de boeken van Robin Hobb bestaan twee vormen van magie, het Vermogen en de Wijsheid, en ze zijn allebei krachtig én problematisch. Wie het Vermogen te veel gebruikt, raakt zijn identiteit kwijt en takelt lichamelijk af. De Wijsheid is sociaal verboden en wordt als afstotelijk gezien. Fitz heeft beide krachten. Magie maakt zijn leven ingewikkelder in plaats van makkelijker. De lezer weet ook wat er op het spel staat en voelt dat bij elke keuze.
Je wereld is fantastisch, en je wilt laten zien hoeveel je erover hebt nagedacht. Toch haken lezers af bij lange blokken uitleg, ook als die vermomd zijn als achtergrondverhaal of dialoog. Je kent het vast wel: zo’n gesprek waarin het ene personage het andere iets vertelt wat diegene allang weet, alleen zodat de lezer het ook hoort. Mijn advies is dan ook: stop met uitleggen. Ja, echt.
Deel informatie op het moment dat de lezer haar nodig heeft, en laat haar blijken uit actie, conflict, dialoog of observatie. Een regel wordt duidelijk doordat een personage hem overtreedt. Een culturele norm valt op wanneer iemand ertegenin gaat. Een machtsstructuur blijkt uit wie zwijgt en wie durft te spreken. Zo ontdekt de lezer je wereld stap voor stap, en blijft het tempo hoog.
In de boeken van Robin Hobb ontvouwen de Zes Hertogdommen zich via Fitz’ ervaringen aan het hof, tijdens zijn opleiding en in politieke intriges. De lezer begrijpt hoe de wereld werkt, omdat Fitz ermee moet omgaan. De afkeer van de Wijsheid blijkt uit subtiele reacties, halve uitspraken en dreiging, en politieke verhoudingen voel je in gesprekken aan tafel. Daardoor voelt het als een wereld die al eeuwen bestaat.
Auteurs hebben de neiging in de eerste hoofdstukken heel veel informatie aan de lezer te geven. Hier hou ik oplettend een oogje op!
Met deze vragen kun je je eigen manuscript nalopen. Het zijn onder meer deze vragen die ik als redacteur stel wanneer ik je tekst redigeer.
Sommige van deze vragen kun je zelf goed beantwoorden. Bij andere is dat lastiger, omdat je je wereld van binnenuit kent. Jij weet hoe de magie werkt, en daardoor zie je niet altijd dat de lezer dat nog niet weet. Een redacteur leest je verhaal zoals een lezer dat doet.
Genoeg om consequent te blijven. Veel van wat je bedenkt, komt nooit letterlijk in het boek, en dat hoeft ook niet. Het werkt door in hoe je personages denken en handelen.
Veel schrijvers houden een apart document bij met namen en hun spelling, kaarten en afstanden, tijdlijnen en de regels van hun magiesysteem. Wie dat bijwerkt tijdens het schrijven, voorkomt tegenstrijdigheden en bespaart tijd bij het herschrijven. Wanneer ik je boek redigeer maak ik ook zo’n lijst (een author style sheet) waarin ik alle keuzes en regels van je wereld vastleg. Na de redactie ontvang je dit document. Een handige referentie voor een volgend deel!
Niet letterlijk. De lezer moet ze wel kunnen afleiden uit wat personages wel en niet kunnen, en wat het hen kost.
Is je verhaal al helemaal af? Is er een inhoudelijke redactieronde geweest? Dan kun je de tekst laten redigeren zodat die jouw verhaal helemaal ondersteunt.
Neem een kijkje op de site van de Fantastische Unie.
Mijn naam is Ulrike, ik ben tekstredacteur, gespecialiseerd in fantasy, feelgood, YA/ NA en jeugdboeken. Wil je weten wat ik voor jouw manuscript kan doen? Probeer de proefredactie voor € 25,-! Kijk ook eens op mijn pagina voor de redactie van fantasyboeken.